KOBİ’lerin Çevre Konusundaki
İhtiyaç ve Beklentilerinin
Belirlenmesi

Vakfın, Ankara’daki KOBİ’lerle ilgili
anket çalışması sonunda yayınlanan kitaptaki
bir bölüm, aşağıda verilmektedir.

Anket Sonuçlarının Değerlendirilmesi ve Temiz Üretim

Dr. Elçin Kentel

Proje başlığı “KOBİ’lerin Çevre Konusundaki İhtiyaç ve Beklentilerinin Belirlenmesi” olarak belirlenmiş olmasına rağmen, ön hazırlık ve projede kullanılacak olan anketin geliştirilmesi aşamalarında bu çalışmanın tamamlanması için tanınan süre ve maddî imkânların önerilen proje hedefi için oldukça kısıtlı olduğu anlaşılmış, bu sebeple eldeki imkânlar ile farklı bölgelerde bulunan KOBİ’lerden yeterli sağlıklı veri toplanmasının kolayca mümkün olmadığı belirlendiğinden, çalışmanın ağırlıkla OSTİM’deki KOBİ’ler üzerinden yürütülmesi uygun görülmüş, bununla beraber imkânlar ölçüsünde çeşitlilik sağlayabilmek için Sincan Organize Sanayi Bölgesi’nde de çalışma yapılmıştır.

Örnekleme yöntemi olarak “karar örneklemesi” kullanılmıştır; yani, anket uygulanacak KOBİ’ler, anketi yapacak kişiler tarafından belirlenmiştir. Toplam 112 adet anket doldurulmuş ve bunlardan 103 tanesi değerlendirmeye alınmıştır. Anketlerin 92’si OSTİM’i, 11’i de Sincan’ı kapsamaktadır. Dolayısıyla, çalışmanın sonuçları bu bilgiler ışığında değerlendirilmelidir.

Projede ve anket uygulamasında temiz üretim kavramı üzerinde de durulduğundan, bu noktada temiz üretim üzerinde kısa bir açıklama yapılması yararlı olacaktır.

Temiz Üretim

 Çevre kirliliğinin önlenmesinde kullanılan geleneksel yöntemler, atıkların; ortaya çıktıktan sonra, alıcı ortama verilmeden önce arıtılmaları yönündedir. Bu, genellikle zararlı maddelerin bir fazdan bir başka faza dönüştürülmesi ile sonuçlanır. Günümüz yaklaşımları ise atık oluşumunu azaltmaya yönelik tedbirlere dayanmaktadır. Kirlilik önleme veya temiz üretim olarak adlandırılan bu yöntemler şu ana başlıklar altında toplanabilir:

·Kirlilik önleme: Üretim süresi boyunca atıkların oluşmasını önlemeye yönelik uygulamaların hayata geçirilmesi ve gerekli önlemlerin alınmasını içerir. Ürünlerin maddesel içeriklerinin azaltılması, çevreye daha az zararlı hammaddelerin kullanılması, üretim ve kullanım süreçlerinde gerekli olan su ve enerji ihtiyaçlarının düşürülmesi, gürültünün azaltılması bu aşamaya örneklerdir.

·Geri dönüşüm: Kâğıt, plastik, ambalaj atığı ve benzeri atıkların belediyeler veya yetkili kurumlar tarafından toplanıp geri dönüştürülmesini kapsar.

·Yeniden kullanım: Atık olarak çıkan maddelerin aynı işletme içinde bir başka proseste kullanımı veya çıkan atıkların bir diğer işletmeye girdi malzemesi olarak satılması, yeniden kullanıma örneklerdir.

Anket Sonuçlarının Değerlendirilmesi

Değerlendirilen 103 KOBİ anketinin % 61,7’si, on kişiden az personel çalıştıran işletmelerdir. Geri kalanı ise on kişiden fazla elli kişiden az personel çalıştırmaktadır. Dolayısıyla anketin uygulandığı KOBİ’lerin büyük kısmı mikro işletmelerdir.

Anketin uygulandığı 103 işletmenin dörtte birinden daha az bir kısmı daha önce “temiz üretim” kavramını, özellikle yayınlar aracılığıyla duyduklarını belirtmişlerdir. Anketin uygulandığı KOBİ’lerin dörtte üçünden fazlası daha önce “temiz üretim” kavramını duymadıklarını belirtmelerine rağmen, %80’i çevre kirliliğini önlemeye yönelik uygulamalar gerçekleştirdiklerini söylemişlerdir. KOBİ’lerin %50’sinden fazlası geri dönüşüm, atık geri dönüşümü, enerji kullanımının ve atık miktarının azaltılması gibi çevreyi korumaya yönelik uygulamaları olduğunu belirtmiştir. KOBİ’lerin hayata geçirdiği çevre kirliliğini önlemeye yönelik uygulamalar içinde hammadde kullanımının azaltılması, su kullanımının azaltılması ve üretim aşamasındaki atık tür ve miktarlarının belirlenmesi mevcuttur. Bahsi geçen tüm bu uygulamalar esasen temiz üretim uygulamalarıdır. Dolayısıyla, anket uygulanan KOBİ’lerin büyük bir çoğunluğu “temiz üretim” kavramını duymamış olmalarına rağmen, işletmelerinde çevre kirliliğini önlemeye yönelik uygulamalar yapmaktadırlar.

Çevre kirliliğini önlemeye yönelik uygulamaların yapılmamasının sebepleri olarak teknik bilgi eksikliği ve finansman eksikliğinin yanı sıra, işletmenin çevre kirliliğine yol açmadığına inanılması gösterilmiştir. Ankete katılan KOBİ’lerin %30’u ise herhangi bir engel olmadığını belirtmiştir. Herhangi bir işletmenin çevreye ilk anda kolayca fark edilen olumsuz bir etkisi olmayabilir; ancak hiç bir etkisi olmaması çok düşük bir ihtimaldir. Pek çok işletmenin çevreye dolaylı olumsuz etkileri vardır. Bunların araştırılıp, belirlenmesi ve çevrenin korunması için gerekli önlemlerin alınması gerekir.

Bu çalışmada KOBİ’lerin çevreyi korumaya yönelik uygulamalardan ne tür kazançlar elde ettikleri de araştırılmıştır. Ankete katılan KOBİ’lerin % 70’inden fazlası çevre kirliliğini önlemeye yönelik uygulamalardan finansal kazanç elde ettiklerini, çevreye duyarlı üretim yapmalarının başlıca sebeplerinin bu finansal kazanç ve çevresel sebepler olduğunu söylemişlerdir. İşletmelerin % 40’a yakını, çevresel uygulamalar ile firma imajını geliştirdiklerini de belirtmişlerdir. Çevreye duyarlı üretim yaparak hiç bir kazanç elde edemediğini söyleyen yok denecek kadar azdır (%3,6). Bu sonuçları destekler bir diğer bilgi de “Temiz üretim yatırımlarının uzun vâdede kârlı olacağını düşünüyor musunuz?” sorusuna verilen yanıtlardan gelmiştir. Ankete katılan KOBİ’lerin % 67’si temiz üretim yatırımlarının uzun vâdede kârlı olacağına inanmaktadır. Bu bilgiler ışığında KOBİ’lerde temiz üretim uygulamalarının yaygınlaştırılması için gerekli motivasyonun bulunduğu söylenebilir. Gerekli tanıtım ve bilgilendirme sağlanırsa; KOBİ’lerin, işletmelerine finansal kazanç da sağlama ihtimali yüksek olan temiz üretim uygulamalarına sıcak bakacakları izlenimi oluşmaktadır.

Temiz üretim yapabilmek için KOBİ’lerin sahip oldukları kaynaklar da ankette araştırılmıştır. Ankete katılan KOBİ’lerin yaklaşık % 70’i, gerekli insan kaynağına sahip olduklarını ancak teknik bilgi ve finansman yönünden kaynaklarının yetersiz olduğunu belirtmişlerdir. KOBİ’lerin bu eksiklikler ile ilgili yaklaşımlarını belirlemek amacıyla ankete “Temiz üretim konusunda teknik bilgi desteğine ihtiyacınız var mıdır?” sorusu da eklenmiştir. Bu soruya 103 KOBİ’nin yaklaşık yarısı “evet” cevabı vermiştir. KOBİ’ler; i) pratik konular, ii) personel eğitimi, iii) finansal konular, iv) yenilikler, v) atık maddelerin değerlendirilmesi, vi) geri dönüşüm ve bir takım sektöre özel konular hakkında bilgilendirilme ihtiyacı duyduklarını belirtmişlerdir. Anket uygulanan KOBİ’lere, temiz üretim için uygulanan destek ve kredilerden haberdar olup olmadıkları da sorulmuştur. 103 KOBİ’nin dörtte üçünden fazlasının bu tip destek ve kredilerden haberdar olmadığı belirlenmiştir. KOBİ’lerin, mevcut destek ve krediler, bunlara başvurma koşulları ve prosedürleri hakkında bilgilendirilmeleri temiz üretim uygulamalarının yaygınlaştırılması için engel oluşturan finansal eksikliklerin giderilmesine katkıda bulunabilir.

Özetle, anketin uygulandığı işletmelerin pek çoğunda çevre kirliliğini önlemeye yönelik uygulamalar mevcuttur. Bu tip uygulamaların yaygınlaştırılabilmesi için gerekli altyapı da hazır görünmektedir. Özellikle küçük ölçekli işletmelerde temiz üretim uygulamalarının yaygınlaştırılabilmesi için en geçerli motivasyonlardan biri, finansal kazançtır. Anketin uygulandığı KOBİ’lerin dörtte üçünden fazlası halihazırda gerçekleştirdikleri çevre kirliliğini önleyici uygulamalarından finansal kazanç elde ettiklerini ve bu tip uygulamaların uzun vâdede işletmeleri için kârlı olacağına inandıklarını belirtmişlerdir. Anket sonuçları, temiz üretim uygulamalarının yaygınlaştırılması için en büyük engellerin teknik bilgi ve finansman eksikliği olduğunu belirlemiştir. Ancak KOBİ’lerin hemen tümü bu eksikliklerin farkındadır ve teknik bilgi desteği almak istemektedir. Anketin uygulandığı 103 KOBİ’nin % 70’e yakını, bilgi desteğini OSTİM Organize Sanayi Bölgesi (OSB) yönetiminden almak istediklerini belirtmişlerdir. Finansman eksikliği için çözüm ise KOBİ’lerin temiz üretim ile ilgili mevcut destek ve krediler hakkında bilgilendirilmeleri ve bu desteklere başvurmalarında işletmelere danışmanlık hizmeti verilmesi yoluyla geliştirilebilir.